Vom Kinde aus: lekker leren lezen

9 februari 2020

De laatste jaren neemt de laaggeletterdheid in Nederland schrikbarende vormen aan. Een op de vier middelbare scholieren heeft moeite met lezen en schrijven. Recent blijken de leesprestaties van 15-jarigen opnieuw afgenomen. Volgens de nieuwste PISA-studie is de leesvaardigheid van deze leeftijdsgroep nergens zo hard achteruit gegaan als in ons land. En parallel daarmee blijkt het plezier in lezen rond de veertien/ vijftien jaar nergens zo laag als hier: bijna de helft van deze leeftijdsgroep vindt lezen saai en niet leuk.

Sommigen wijzen in dit verband op het feit dat kinderen tegenwoordig veel op hun mobiel zitten. Maar dat gebeurt overal en dat kan de opvallende achteruitgang van lezen en leesvaardigheid in ons land dus niet verklaren. Eigenlijk weten we al heel lang waar die relatief sterke achteruitgang in Nederland vooral mee te maken heeft. Dat is precies de samenhang tussen leesvaardigheid en leesplezier: ons leesonderwijs is inderdaad saai geworden. Als in groep drie en vier met ‘technisch lezen’ wordt begonnen, gaat er voor veel kinderen al gauw de lol af. Daarom zijn initiatieven die juist op dit punt gericht zijn essentieel: neem de aandacht van de kinderen tot uitgangspunt, denk vanuit het kind en de ontwikkeling van de kinderlijke interesse en stimuleer hun actieve toe-eigening van de taal door lezen en voorlezen, taalspelletjes, etcetera.

Half december wees ik op een inspirerend voorbeeld dat basisschooldocent Iris Akkerman in een podcast van Jan Jaap Hubeek geeft. Zij organiseert het leren lezen en schrijven in groep 3 op basisschool de Achthoek in het oostelijk havengebied in Amsterdam helemaal vanuit de belevingswereld van de kinderen. De meeste kinderen op haar school zijn van huis uit niet vertrouwd met lezen en schrijven. Ze kiest daarom steeds een thema, waarbij ook de ouders op een vanzelfsprekende en laagdrempelige wijze betrokken worden, rondom iets wat de kinderen mooi, leuk of spannend vinden, een kunstwerk, een dier, een kringloopdag of een feestdag waarop de kinderen onder andere hun eigen verhalen voorlezen. In deze aanpak – door de school adequaat aangeduid als ‘ontwikkelingsgerichtonderwijs’ – zien we een eigentijdse, creatieve invulling van het kernprincipe uit de Reformpedagogiek om ‘vom Kinde aus’ te werken. Kenmerkend voor zo’n uitgekiende manier van werken gericht op de interesse en ontwikkeling van de kinderen is dat het heel veel van de docent en van de school vraagt: veel extra tijd, uitgebreide voorbereiding, een scherp oog voor de verschillende interesses van de kinderen en behoorlijk wat durf en creativiteit.

Op verschillende plaatsen zien we de aandacht voor de cruciale rol van de docent in het basale lees- (en reken)onderwijs terugkeren. Hilde van Eldonk, directeur van basisschool De Regenboog in Schaijk, gaat zelfs zover dat ze als motto voor goed leesonderwijs kiest voor ‘Niet de leerling, maar de leraar centraal.’ Want, zegt zij, ‘pas als die zijn werk goed kan doen, kan de leerling leren.’ Haar school is enkele jaren geleden overgestapt op de Expliciete Directe Instructie-methode en de docenten besteden nu meer tijd aan technisch lezen. Deze methode, ontwikkeld door John Hollingsworth & Silvia Ybarra, is de laatste jaren op diverse scholen populair. Ook op basisschool De Witte Vlinder in de Arnhemse achterstandswijk Geitenkamp is hiervoor gekozen: de leraar geeft instructies en doet het voor, de klas herhaalt, en herhaalt, en herhaalt. In dat opzicht is het een variatie op ouderwets stampen, zoals de intern begeleider op De Witte Vlinder aangeeft. Toch zien we hier ook een docent aan het werk die tegelijkertijd wel degelijk zijn best doet om in te spelen op de interesse van de leerlingen, in dit geval van groep vijf. Meester Berrie van den Bovenkamp probeert het lezen leuk te maken door ze om de beurt te laten voorlezen en de anderen tips te laten geven. Hij organiseert ook wekelijkse battles: wie het snelst 48 woorden hardop kan lezen wint.

Voor de korte termijn kan dat op die leeftijd zeer waarschijnlijk voor een aantal leerlingen motiverend zijn. En misschien appelleren de battles op die leeftijd wel in het bijzonder aan het leesplezier van veel jongens, die over het algemeen opvallend lager lijken te scoren op leesvaardigheid dan meisjes. Maar voor het lange termijn perspectief van het vasthouden van de leesinteresse en het daarmee vergroten van de leesvaardigheid richting het echte lezen – begrijpen, evalueren, reflecteren – is dat stampen uiteraard volstrekt onvoldoende. En juist op die onderdelen scoren Nederlandse scholieren opvallend slecht. Dat heeft volgens Anna Bosman, hoogleraar pedagogiek aan de Radboud Universiteit, alles te maken met het feit dat begrijpend lezen als een apart vak wordt gezien. Zij wijst erop dat begrijpend lezen direct samenhangt met kennis. Begrijpend lezen zou dan ook moeten worden geïntegreerd in andere vakken zoals geschiedenis, aardrijkskunde en biologie. En wat minstens zo belangrijk is, dat is dat er op school wordt gepraat over wat de kinderen net hebben gelezen, dat er zeker tot en met de laatste klas van de basisschool met liefde wordt voorgelezen en dat er een royaal voorziene schoolbibliotheek is, niet verdrongen door de mediatheek met uitsluitend computers.

De kunst is leesvaardigheid en leesplezier te laten meegroeien met de ontwikkeling van het kind. Daarom lijkt het niet verstandig om te pleiten voor het centraal stellen van de leraar in plaats van de leerling. Terecht stelt Bosman dat leerkrachten veel te veel moeten: ‘Een themales over obesitas, een uur klimaatles per week. Stop daarmee!’ Onderwijs moet terug naar de basis – kinderen op een goed niveau leren lezen en rekenen. En daar moeten de leerkracht en de school als geheel de gelegenheid toe krijgen. Maar wel met als uitgangspunt om steeds aansluiting te zoeken bij de interesse en het plezier van de kinderen. Anders vinden ze lezen op hun 15e gegarandeerd vervelend en stom.

Geen minderjarigen in de politiecel 2

2 februari 2020

Altijd jammer als politici zich pontificaal uitspreken over zaken waar ze geen verstand van hebben. Of waar ze zich niet in willen verdiepen, maar alleen maar aandacht mee willen trekken. Dat bemoeilijkt iedere inhoudelijke discussie. De voorman van Forum voor Democratie maakte van meet af aan duidelijk dat hij lak heeft aan feitelijke informatie, zonder kennelijk te beseffen dat een democratisch bestel debat op grond van kennis van de beschikbare feiten vooronderstelt. Maar misschien is het nog kwalijker als politici van de grootste regeringspartij zich bezondigen aan kletskoek en daarmee een vorm van fake news fabriceren. Daar valt immers niet alleen geen zinnige discussie mee te voeren. Meestal nemen ze ook zonder argumenten, impliciet of zelfs expliciet afstand van wat er aan beschikbaar feitenmateriaal voorhanden is, zelfs als dat door overheidsinstituten of onafhankelijke wetenschappelijke instanties is aangedragen. Continue reading

Geen minderjarigen in de politiecel

31 januari 2020

Minderjarige verdachten moeten zo min mogelijk worden vastgehouden in een politiecel. Dat stelt de Raad voor Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) in zijn recente advies aan de minister van Justitie en Veiligheid en de minister voor Rechtsbescherming. Sinds jaar en dag wijzen advocaten en Defence for Children op misstanden wat betreft het vasthouden van kinderen op het politiebureau. In tegenstelling tot de meeste omringende landen bestaat op dit punt in ons land nog steeds geen aparte regeling. Vanaf twaalf jaar kunnen minderjarigen die verdacht worden van een misdrijf of overtreding in een politiecel worden vastgezet in afwachting van verhoor. Bij zwaardere misdrijven kunnen ze daarna net als volwassen verdachten maximaal drie dagen ‘in verzekering worden gesteld’. Dit raakt veel kinderen: in 2018 verbleven ruim 21.000 minderjarigen enige tijd in een politiecel en werden ruim 4.500 daar zelfs een of meer dagen opgesloten. Continue reading

Vom Kinde aus

16 december 2019

Er verschijnen wekelijks alarmerende berichten over de situatie van het onderwijs in ons land. Er is een groot lerarentekort ontstaan. Daarom waren de afgelopen week in Amsterdam bijvoorbeeld zestien basisscholen dicht. Scholen zien zich geconfronteerd met de keuze om de deuren een of meer dagen te sluiten of de leerlingen uit meerdere klassen bij elkaar te proppen. Leraren in het reguliere en het speciaal onderwijs hebben grote problemen met de hulp aan leerlingen met psychische en lichamelijke aandoeningen of gebreken. De onderwijsinspectie waarschuwde afgelopen voorjaar voor toenemende segregatie en laaggeletterdheid. Inmiddels blijken de leesprestaties van 15-jarigen verder achteruit gegaan  Onlangs zette De Volkskrant een hele serie ernstige problemen in het onderwijs op een rij  Gegeven deze dramatische situatie verzuchtte een gepensioneerde leraar: ‘Om toch te kiezen voor dit beroep moet je wel uiterst gepassioneerd zijn en een specifiek soort onderwijzers-dna bezitten.’  Continue reading

Patstelling nekt jeugdzorg

15 november 2019

Op 1 maart dit jaar berichtte NRC Handelsblad na onderzoek samen met de Rotterdamse website Vers Beton over grote systeemproblemen in de Rotterdamse jeugdzorg. In Rotterdam-Rijnmond, waar voormalig wethouder en huidig minister Hugo de Jonge indertijd met de nodige tamtam voorop had gelopen bij de transitie van de jeugdzorg naar de gemeenten, werden fatsoensgrenzen overschreden en werkten instanties langs elkaar heen. Anderhalve maand later concludeerde de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd dat het gebrek aan samenwerking tussen de verantwoordelijke instellingen in deze jeugdzorgregio zo ernstig was dat dit leidde tot ernstige veiligheidsrisico’s voor kinderen. Uitgerekend de verantwoordelijke Rotterdamse bestuurder van de Jeugdbescherming houdt nu in dezelfde krant sans gêne een zalvend pleidooi voor samenwerking in de jeugdzorg! Helaas is dit soort schaamteloosheid niet uitzonderlijk, maar lijkt dit de laatste jaren gemeengoed onder verantwoordelijke beleidspersonen op dit terrein. Continue reading

Kabinet miskent crisis in de jeugdzorg

8 november 2019

Ze hebben geen tractors, ze beschikken niet over vrachtwagens, ze zijn ook niet met vele tienduizenden en ze kunnen meestal ook niet zomaar de deur achter zich dicht trekken om echt massaal naar Den Haag te trekken. Maar als in één sector de nood echt aan de man is dan wel in de jeugdzorg. En als in één sector een extreem beroep wordt gedaan op de mensen die er werken en ondanks alle problemen doorgaan dan scoort de jeugdzorg ook bijzonder hoog. Donderdag verscheen een vernietigend rapport van de Inspecties Gezondheidszorg en Jeugd en Justitie en Veiligheid over de crisis in de jeugdzorg. Met de alarmerende titel Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd geven  de Inspecties aan dat hulp voor jongeren en gezinnen met de meest complexe en zware problematiek niet of niet tijdig beschikbaar is. Kwetsbare kinderen komen terecht op achtereenvolgende wachtlijsten, waardoor ze   langer in onveilige situaties blijven en meer beschadigd raken, waardoor hun problematiek verergert. De inspecties concluderen dat de tot nu toe genomen maatregelen de problemen niet oplossen. Er zijn (inmiddels) te weinig mensen die het werk (nog) kunnen en willen uitvoeren. Het personeelsverloop is groot, evenals het verzuim. Instellingen kunnen de benodigde zorg niet altijd leveren. De financiële situatie van vier op de tien jeugdzorgaanbieders wordt „hoog risicovol” genoemd. Continue reading

Sextortion is geen instapdingetje voor jonge newbies

3 november 2019

Er blijkt een nieuwe criminele cyberhobby onder jongeren ontwikkeld: sextortion, afpersen met naaktbeelden. De afgelopen decennia is het massaal gebruik van ICT, met name onder jongeren, gepaard gegaan met de opkomst van een zich razendsnel uitbreidende variatie aan cybercriminaliteit. Dat gebeurt niet alleen via de computer maar kan ook via smartphone, smartwatch of tablet. Het kan gaan om hacking, DDoS-aanvallen, ransomware, malware, virussen, en zelfs om manipulatie van gegevens buiten de computer of internetaansluiting van een slachtoffer om, via de computerchips van telefoons, bankpassen en chipkaarten. Het kan ook gaan om ‘klassieke’ delicten die nu online worden gepleegd, zoals internetoplichting, phishing en afpersing via e-mail, zoals in het geval van sextortion. Continue reading

Aanpak drugscriminaliteit vereist complete politieke koerswending

7 oktober 2019

Het ochtendblad van ‘wakker Nederland’, dat de bevindingen van het rapport De achterkant van Amsterdam over de ondermijnende criminaliteit in de hoofdstad eind augustus als eerste bracht, presenteerde dit gretig als typisch lokaal, Amsterdams probleem. Niets is minder waar. Rotterdam vormt een cruciale doorvoerhaven voor de smokkel van cocaïne door heel Europa. Brabant kent een hoge concentratie van de productie van XTC. Op feesten en festivals in het hele land gelden aanbod en consumptie van allerhande pillen als ‘normaal’. En al hebben de protesterende boeren wat anders aan hun hoofd, de ondermijning beperkt zich allerminst tot de grote stad maar strekt zich allang uit tot het platteland, zoals Tommy Wieringa in zijn column van 21 september met verbazing constateert: ‘Vriezenveen en coke, het wil bij mij nog altijd niet samenvallen.’ Continue reading

Kabinet blijft ongevoelig voor noden jeugdzorg

23 september

Het is wrang: terwijl het Rijk voor het derde jaar op rij royaal geld over houdt, zijn bij de gemeenten steeds grotere tekorten ontstaan. Wethouder Marinka Mulder uit Renkum twitterde daarover ‘Nederland is nog nooit zo rijk geweest. En de gemeenten worden gedwongen om te bezuinigen alsof we in een diepe economische crisis zitten.’ Wethouder Rachid Guernaoui (Groep de Mos/ Hart voor Den Haag) gaat uit van een structureel jaarlijks tekort van 70 miljoen voor Den Haag.  Paul Depla, burgemeester van Breda en voorzitter van de G40 zei: ‘Het cynische is dat je aan de ene kant een jubelende overheid hebt in Den Haag en aan de andere kant lokale gemeenten die moeten korten op voorzieningen.’ VNG-voorzitter Jan van Zanen, oud voorzitter van de VVD, voegt daaraan toe: ‘Ik snap dat de uitgaven van het kabinet op gang moeten komen, maar dit duurt wel erg lang. Onderbesteding kan een keer een jaar gebeuren, maar dit is nu het derde jaar op rij, kom op zeg.’ Continue reading

Jonge drugsdealers aanpakken (2)

11 september 2019

De Telegraaf, die de bevindingen van De achterkant van Amsterdam als eerste en met de gebruikelijke bombarie bracht, presenteert dit graag als typisch lokaal, Amsterdams probleem.Niets is echter minder waar. Rotterdam vormt (samen met Antwerpen) een cruciale doorvoerhaven, van waaruit cocaïne verder naar West-Europa wordt gesmokkeld. De productie van XTC is sterk geconcentreerd in Brabant. Festivals in het hele land kennen het fenomeen van wijdverbreid pillengebruik en alle steden hebben hier mee te maken. Continue reading